Zwyczaj ciałopalenia zmarłych

W XIII-XIV w. Litwini wyróżniali się wśród sąsiednich narodów chrześcijańskich przede wszystkim zwyczajem ciałopalenia zmarłych. We wspomnianym wyjątku z Kroniki Jana Malalasa przetrwał mit o Sowim, który wprowadził zwyczaj palenia zmarłych i zmienił w ten sposób przekonania religijne Litwinów. Zwyczaj palenia zmarłych na wschodnim obszarze kurhanów upowszechnił się już w V w., a w XI-XII dotarł do wybrzeża Morza Bałtyckiego i rozprzestrzenił się na ziemiach wszystkich plemion litewskich. O wierze w życie pozagrobowe świadczą również palone wraz ze zmarłym liczne dary grobowe oraz często towarzyszące grobom wojowników groby koni. Kroniki opisują ciałopalenie wielkich książąt litewskich – Olgierda (1377) i Kiejstuta (1382). O ciałopaleniu zmarłych jako oficjalnym elemencie kultu świadczy wspomniane już kilkakrotnie podanie o Szwentorogu.

Przejście do monoteizmu nie było całkowite

Brakuje wyraźnych śladów działalności wpływowych ludzi Kościoła, ich wspólnoty. Wymienia się kapłanów, wieszczów, wajdelotów. Kronikarz krzyżacki Piotr z Dusburga pisał o wspólnym dla wszystkich ziem Bałtów najwyższym kapłanie o imieniu Krywe, którego siedzibą było Romowe w Nadrowii. W legendzie o założeniu Wilna w latopisie litewskim również wymienia się najwyższego kapłana pogańskiego – Lizdejkę. Jednocześnie wiadomo, że władcy – Mendog i Kiejstut – sami odprawiali obrzędy religijne. Nie można więc wykluczyć, że w państwie nie było instytucji najwyższego kapłana, a najwyższa władza świecka i duchowa skupiała się w jednym ręku. Nie zachowały się wiadomości dotyczące bazy materialnej wspólnoty kapłanów, majątku nieruchomego. Do dzisiaj nie jest pewne, czy wznoszono świątynie. Nie natrafiono jeszcze na ziemiach litewskich na kompleksowe, specjalnie pobudowane założenia świątynne pochodzące z XIV w. O tym, że istniały, pośrednio świadczą badania wykopaliskowe w świątyni Kurów na Górze Biruty w Połądze, datowanej na XIV w. We wspomnianej legendzie o Szwentorogu opisany został wygląd miejsca ciałopalenia władców w rozwidleniu rzek Wilii i Wilejki. Kiedy źródła tego okresu podają, że Litwini czcili święte gaje, polany, wody, drzewa, kamienie, to prawdopodobnie mówią o miejscach zwanych alkas, gdzie składano ofiary i odprawiano obrzędy.

Per kun

W rymowanej Kronice inflanckiej z 1219 r. wymieniony został bóg Per kun (Perkunas), kilku innych znaleźć można w Latopisie hipackim z lat 1252 i 1258 oraz w wyjątku z Kroniki Jana Malalasa z 1261 r. Uważa się, że są to jedynie bogowie najwyżsi, najbardziej popularni pośród ludzi z otoczenia Mendoga. Jedynym, którego wymienia się także w XIV w., był Perkun, inni już więcej nie pojawili się w źródłach. Mówiąc o prawach chrześcijan na Litwie, Giedymin w 1324 r. objaśniał, że czczą oni Boga podług swoich zwyczajów, „a my (Litwini) czcimy Boga według swoich zwyczajów i wszyscy mamy jednego Boga”. Jeden litewski Bóg został wymieniony w legendzie o Szwentorogu, zapisanej w późniejszej kronice litewskiej. Wszystko to pozwala sformułować dwa, ostrożne jeszcze wnioski: po pierwsze, na przełomie XIII i XIV w. zmieniła się hierarchia bóstw, po drugie, Litwini coraz bardziej przybliżali się do religii monoteistycznej. Jeśli tak było, to nie oznacza to, że inni bogowie przestali istnieć – prawdopodobnie zmieniło się jedynie ich miejsce w hierarchii. Późniejsze, XVI- i XVII-wieczne źródła świadczą o tym, że niektórzy bogowie stali się istotami mitycznymi.

Bóstwa, kapłani i świątynie

Świat duchowy dawnych Litwinów, ich mityczny światopogląd i wierzenia, związek z siłami i zjawiskami przyrody, przedmioty kultu i obrzędy nie są jeszcze do końca zbadane, szczególnie ich rozwój w ciągu wieków. Litwini wyobrażali sobie świat złożony z trzech sfer: wody (podziemia), ziemi i nieba. Rozumienie świata przez Litwinów objaśnia po części ich pogląd na życie i śmierć. Wierzyli w życie pośmiertne i wiara ta była swego rodzaju rdzeniem ich światopoglądu. Wierzyli, że światem i życiem ludzkim rządzą siły nadprzyrodzone. W XIII-XIV w. byli to upersonifi- kowani bogowie działający w określonych sferach, którzy objawiali się ludziom jako siły natury, zjawiska, ciała niebieskie. Wnioskując z ich działalności, nabywali oni lub już wcześniej posiadali cechy antropomorficzne (np. Kalevelis wykuł Słońce, a ciała niebieskie – Słońce, Księżyc, Jutrzenka – pozostawały w związkach rodzinnych). Litwini mieli wielu bogów. Istnieli bogowie domowi, bogowie plemienni, którzy wraz ze zmianą charakteru stosunków międzyludzkich przeobrażali się w bogów większych obszarów, w końcu najwyżsi i najważniejsi bogowie, którzy zajęli dominujące miejsce zapewne w okresie scalania plemion litewskich w jeden naród. Istniała też hierarchia bogów, lecz proces jej powstawania i jej strukturę trudno jest prześledzić. W połowie XIII w. wymienia się bogów, których czczono za panowania Mendoga, między nimi Boga Domowego (Namudievas). Można przypuszczać, że bóg domostwa i rodziny Mendoga stał się jednym z ważniejszych bogów litewskich lub został utosamiony z jednym z nich.

Język litewski

Z podzielonego praetnosu Bałtów do połowy VII w. wydzieliła się archaiczna południowa grupa wschodnich Bałtów, w której zaczął kształtować się język litewski. W przeddzień utworzenia państwa litewskiego i w XIII-XIV w. w dalszym ciągu krystalizowały się i umacniały cechy języka litewskiego, które wyróżniały go spośród innych języków bałtyjskich tego okresu (pruskiego, jaćwieskiego, kurońskiego, semi- galskiego, łotewskiego). Początkowo język litewski dzielił się na dialekty wschodni i zachodni. Później, prawdopodobnie tuż przed powstaniem państwa lub na samym początku jego tworzenia, dialekt wschodni podzielił się na wschodnio-auksztocki i południowo-auksztocki, a dialekt zachodni na zachodnio-auksztocki i żmudzki. Język litewski w XIII-XIV w. był językiem mówionym, do momentu chrztu Litwy w 1387 r. nie istnieją żadne wzmianki na temat języka pisanego. Ogólnie rzecz biorąc, w administracji wewnętrznej Litwy pismo nie było jeszcze w tym okresie stosowane. Najwcześniejsze zabytki języka litewskiego, przede wszystkim nazwy własne, miejscowe, zostały spisane przez sąsiadów innych narodowości. Wiele informacji można znaleźć w jednym z najwcześniejszych zabytków – opisie traktatu zawartego między grupą książąt litewskich a księstwem halicko-włodzimierskim w 1219 r., zachowanym w Latopisie hipackim, gdzie zanotowano 26 pewnych słów (imion) litewskich. Innym źródłem, które zawiera znaczną liczbę imion litewskich, są XVI-wieczne opisy litewskich dróg sporządzone przez zwiadowców Zakonu Krzyżackiego, zwane Wege- beńchte. Wydaje się, że Litwini odziedziczyli z okresu wcześniejszego dawny system imion własnych, którego podstawą były imiona dwutematowe, np. Al-girdas, Dau- -mantas, Gedi-minas, Taut-vilas. Używano również imion jednotematowych, np. Dargis, Manstas, a także zbitek różnych przyrostków, szczególnie deminutywnych, np. Jaun-utis, Traid-enis. Imiona żeńskie różniły się od męskich jedynie końcówką, np. Rimgaila – Rimgaile. Nazwy miejscowe powstawały w różny sposób, ale większość z nich zawierała bez wątpienia litewski wyznacznik, a mianowicie końcówkę pa- tronimiczną -isk, np. Eiśiśkes, Surviliśkis. W miarę nasilania się kontaktów z sąsiadami w języku litewskim pojawiły się liczne zapożyczenia. Do początków piśmiennictwa litewskiego do języka weszło ponad 150 slawizmów (z terenu wschodniej Słowiańszczyzny już od chwili nawiązania pierwszych kontaktów, z terenów polskich na początku XIV w.), około 20 germa- nizmów (od XIII w.), kilka zapożyczeń z języka fińskiego oraz różne pożyczki bałtyjskie. Język litewski w XIII-XIV w. był jednak konserwatywny, istniało w nim niewiele zapożyczeń, przede wszystkim dlatego, że nie miał jeszcze postaci pisanej.

Żmudzini

W jednolitym państwie litewskim wyróżniała się jedna grupa etniczna – Żmudzini. Swoją odrębność wynieśli jeszcze z okresu plemiennego – Litwini zachodni (Żmudzini), jedno z wielu plemion litewskich, wydzielili się już w V w. W większym stopniu niż inni Litwini pozostawali pod wpływem pokrewnego im plemienia Kurów. W XIII w. Żmudzini postrzegani są jako jeden z odłamów Litwinów, w XIV w. wymienia się ich niekiedy obok Litwinów i Auksztotów. Pozostali nieodłączną częścią narodu litewskiego, choć dążyli do separatyzmu. Oprócz zasadniczej odrębności etnicznej, duży wpływ na świadomość Żmudzinów wywarły także zachodzące procesy polityczne, które omówiliśmy wcześniej. Należy dodać, że po ustabilizowaniu się wschodniej granicy Żmudzi wzdłuż Nie- wiaży na przełomie XIV i XV w. znaleźli się w niej zarówno etniczni Żmudzini, jak i mieszkańcy Auksztoty zamieszkujący brzegi Niemna i ziemię szawelską. Wszyscy szybko stali się Żmudzinami – zadecydowała o tym świadomość polityczna, a nie etniczna.

Migranci na Litwie

Nie we wszystkich przypadkach można stwierdzić z całą pewnością, kiedy migranci osiedli na Litwie. Kurowie i Semigalowie uczynili to prawdopodobnie podczas wojny z Inflantami lub wkrótce po niej. Wiadomo, że po zaprzestaniu oporu wobec Zakonu w 1291 r. wielu Semigalów przeniosło się na Litwę. W 1276 r. poddali się Trojdenowi i zostali osiedleni na Litwie Prusowie, pochodzący z terenów zajętych przez Zakon Krzyżacki. Wśród nich wyróżniało się przede wszystkim plemię Bartów. W latach 1280 i 1283, z obawy przed najazdem Zakonu Krzyżackiego, zbiegła na Litwę duża liczba Jaćwięgów. Trojden i jego następcy ulokowali uchodźców wzdłuż górnego biegu Niemna, między jego środkowym biegiem a wschodnią granicą Litwy koło Hajny, a także w Rusi Czarnej. Na ziemiach tych, podobnie jak na terenach nadniemeńskich na Żmudzi, osiedlili się Skalowie, którzy przybyli na Litwę przed 1364-1365 r. Po wyprawie Litwinów do państwa Zakonu Krzyżackiego przyprowadzono stamtąd ostatnią grupę 800 jeńców. Nie wiadomo, ilu Prusów, Jaćwięgów i Skalowów przeniosło się w sumie na Litwę – przypuszczalnie ich liczba przekroczyła pięć tysięcy. Bałtowie – członkowie innych plemion – którzy wchodzili w skład państwa litewskiego, asymilowali się i nie mieli większego wpływu na Litwinów. Naród litewski stanowił zasadniczo jeden duży związek plemion litewskich. Z tej przyczyny szybko zanikały różnice regionalne, kształtowała się wspólna litewska tożsamość, nie pojawiały się dążenia separatystyczne. Wpływało na to bez wątpienia państwo oraz ciężkie walki z agresorami: Zakonem Inflanckim i Krzyżakami.

Litwini zaczęli umacniać się również poza granicami Litwy

Możliwe, że już w XIV w. Litwini zaczęli umacniać się również poza granicami Litwy, w państwie Zakonu Krzyżackiego. Stwierdzenie to musi pozostać w sferze domysłów, a poprzeć je można jedynie niewieloma argumentami: zwierzchnictwo Mendoga uznały Skalowia i Nadrowia; w 1358 r. Olgierd zażądał, aby Zakon Krzyżacki zwrócił ziemie od Pregoły i Łyny; aż do tej granicy język litewski był w XVI w. w Małej Litwie bardzo rozpowszechniony; istnieją przesłanki, że Skalowie i Nadrowowie nie byli Prusami; liczba mieszkańców tych ziem spadła w wyniku wojen w XIII-XIV w. i należało ją zwiększyć. W każdym razie, nie ulega wątpliwości, że Litwini musieli znaleźć tutaj pokrewną sobie ludność. Na przełomie XIII i XIV w. kształtujący się naród litewski zasilali migranci z innych ziem Bałtów. Tworzyli oni zasadniczo zwarte wsie lub nawet włości. Świadczą o tym włości Żemigoła na Żmudzi oraz Bartów czy wójtostwo Skalviai w południowej Litwie. Na całym zajmowanym przez Litwinów obszarze powstawały liczne wsie: Bartów, Barteliai, Bartygala, Dajnowo, Dainavele (łączone z Jaćwięgami), Kurśiai, Kurszany, Kurśukai, Latveliai, Latviai, Latvygala, Prusagale, Pruseliai, Selyne, Seliśkes, Zieloniśkes, Zeliśkiai. Wszystkie one – może tylko z wyjątkiem osad utożsamianych z Selami – były siedzibami migrantów.

Wspólny język oraz podobna kultura materialna i duchowa

Rozpadały się dawne związki plemienne, zanikały i zmniejszały swą powierzchnię ziemie odziedziczone jeszcze z czasów plemiennych, a na ich miejscu pojawiały się wchodzące w skład powstającego państwa jednostki, które przejmowały niekiedy dawne nazwy, na przykład Upita czy Korszów. W XIII w. Litwinami określa się już wszystkich mieszkańców państwa litewskiego władających językiem litewskim. W XIV w. miano Auksztotów objęło też mieszkańców wschodniej Litwy. Obszary zamieszkane przez Litwinów wzbogacały się o ziemie innych plemion bałtyjskich głównie dzięki rozwojowi państwa. W XIII-XIV w. Litwini (Żmudzini) kontynuowali ekspansję na kurońskie ziemie Ceclis i Megowe, które znalazły się w państwie litewskim. Gdy w 1291 r. Inflanty ostatecznie złamały opór Semigalów, większość ich ziem, podobnie jak ziemie Kurów, dostała się pod panowanie Inflant. Południowy skraj Semigalii wszedł w skład państwa litewskiego. Na południu, na lewym brzegu środkowego Niemna, do państwa litewskiego weszły północne ziemie Jaćwięgów. W większości wspomnianych ziem znacznie zmalała liczba mieszkańców, gdyż część z nich poległa w walkach z Zakonem, a pozostali przesiedlili się w inne rejony Litwy. Ci, którzy pozostali, już w XIII-XIV w. prawdopodobnie ulegli lituanizacji.

Rozwój narodu litewskiego

Na rozciągającym się na wschód i południowy wschód terytorium państwa litewskiego w XIII-XIV w. w dalszym ciągu kształtował się etnos litewski. Jeszcze przed powstaniem państwa wytworzyły się tutaj dwa duże kręgi kulturowe ze zróżnicowanym obrządkiem pogrzebowym. Na wschodzie był to obszar kurhanów, na zachodzie – cmentarzysk płaskich. Granicą między nimi była rzeka Święta oraz dolny i środkowy bieg Niemna. Inne cechy określające przynależność kulturową i etniczną nie zawsze były zgodne z tą granicą. Towarzyszące grobom wojowników groby koni rozpowszechnione były na zachód do Dubisy. Obrządek ciałopalny zaczął szerzyć się w kierunku zachodnim, a w XI-XII w. dotarł na wybrzeże. Dane archeologiczne i lingwistyczne – szczególnie rozpowszechnianie się gwar – pozwalają sądzić, że na wspomnianym obszarze kurhanów i cmentarzysk płaskich, w zlewisku prawych dopływów Niemna (z wyjątkiem dolnego biegu Niemna), a niekiedy także na lewym brzegu tej rzeki, mieszkał jeden duży związek plemion litewskich. Wyróżnia się jego trzy odłamy. Na wschodzie, na obszarze kurhanów, w historycznej Litwie (w wąskim znaczeniu) i w Nalszczanach mieszkali – na co wskazuje już sama nazwa – Litwini. Powstrzymali oni ekspansję wschodnich Słowian, a sami przemieścili się w górę rzeki Świętej, gdzie mieszkali Selowie, i zasymilowali się z nimi. Między Świętą, dolnym biegiem Wilii i Dubisą, a nawet na lewym brzegu Niemna, mieszkał inny odłam tego związku, do którego przylgnęła nazwa Auksztota. Mieszkańcy tego rejonu w pewnym stopniu pozostawali pod wpływem kultury litewskiej, a na północnym wschodzie, w zlewisku rzeki Muszy, w ziemi upickiej, stykali się z Selami, na północnym zachodzie, w ziemi szawelskiej – z Semigalami. Na Wyżynie Żmudzkiej mieszkali Litwini zachodni – Żmudzini. Zaczęli oni również przenikać na ziemie Kurów na północnym zachodzie.